Ο Εμφύλιος Ισπανικός Πόλεμος θα ήταν το πιό σηματικό ιστορικό γεγονός του 20ου αιώνα εάν δεν επισκιαζόταν από τον 2ο ΠΠ που ακολούθησε αμέσως μετά και όπου αναμείχθηκαν όλα εκείνα τα ‘ιδεολογικά’ αλλά κυρίως πολιτικο-οικονομικά στρατόπεδα που συγκρούστηκαν στην τρομερη εκείνη αναμέτρηση. Γι αυτό και το μέγα δίδαγμα που θα μπορούσε να είχε αφήσει στον κόσμο για τις αιματηρές και τελικά άσκοπες αιματοχυσίες των εμφυλίων πολέμων δεν μπόρεσε να αναδειχθεί : τό ότι δηλαδή δεν λύνουν τα προβλήματα από τα οποία εννοείται έγιναν αλλά χρησιμοποιούνται ουσιαστικά στό γενικώτερο παιχνίδι εξωτερικών δυνάμεων που εκμεταλλεύονται το πεδίο για τους δικούς τους ανταγωνισμούς. Ενα τέτοιο ιστορικό φαινόμενο υπήρξε κι εμφύλιος αυτός, αλλά ο ψυχρός πόλεμος που ακολούθησε κι η 40ετής απομόνωση της μετα-φρανκικής Ισπανίας εμπόδισε την πλήρη ιστορική ανάλυση του φαινομένου. Μόλις πρόσφατα, τα τελευταία 5 χρόνια, οι μελετητές άρχισαν να επιδίδονται σε βαθειές αναλύσεις και συγγραφή βιβλίων με βάσει τα οποία δημιουργήθηκε αυτό το άρθρο

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΟΔΗΓΗΣΑΝ ΣΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ

Η Ισπανία 200 χρόνια πρίν τον Εμφύλιο

Οι αντιμαχόμενες ισπανικές παρατάξεις που έδρασαν στον Ισπανικό Εμφύλιο προέρχονταν από γεγονότα καθόλου επίκαιρα με αυτόν, είχαν σχηματιστεί από μια 200ετή κατάσταση που συσχετίζονταν με την κεντρική διοίκιση που έδρευε στην Μαδρίτη και τίς περιφερειακές διοικίσεις των επαρχειών της, τροφοδοτούμενη ακατάπαυστα από το άνοιγμα της ‘ψαλλίδας’ πλουσίων-φτωχών από ένα αγροτικό πρόβλημα που ιστορικά δημιούργησε η περίοδος των κονκισταντόρες. Λίγοι πολιτικοί αγωνίστηκαν να το λύσουν, οι περισσότεροι ζητούσαν απλά να το ξεγελάσουν, άλλοι μόνο να το καταπνίξουν. Οταν ήρθε η ώρα της δημοκρατίας ο κόσμος ζητούσε ‘πολλά και τώρα’ χωρίς να έχει την υπομονή να περιμένει να διορθωθούν τα λάθη 200 ετών ! Κι ίσως κάποτε να τα κατάφερνε εάν η συγκυρία δεν διάλεγε την Ισπανία σαν πεδίο ‘προετοιμασίας’ των δυνάμεων που τελικά θα βάδιζαν στον 2ο ΠΠ. Ηταν άτυχη η Ισπανία. Το αγροτικό πρόβλημα άρχισε να γίνεται αισθητό περί τις αρχές του 19ου αιώνα. Οι κατακτήσεις των Ισπανών στην Νότεια Αμερική και σε όλο τον κόσμο με την αίσθηση της ‘φυγής πρός το Ελντοράντο’ ξενήτεψαν πολλούς στην αναζήτηση πλούτου. Κάπου το 30% των κατοίκων εγκατέλειψε για πάντα την γή του. Η ζωή ήταν κυρίως αγροτική και μόνο ένα μέρος της δομημένη γύρω από τις εκκλησιαστικές ενορίες με ένα σύστημα ισόβειας κοινοκτημοσύνης με τη ντοπική εκκλησιαστική αρχή σαν ‘διαιτητή’ στην μοιρασιά. Αλλά μετά την εγκατάλειψη του 1/3 της δημιουργήθηκαν κενά και χέρσα χωράφια που δεν είχαν ιδιοκτήτη, η οικονομία στράφηκε κυρίως πρός τη θάλασσα και το αγροτικό θέμα άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά όταν μετά από κάπου 200 χρόνια ‘Ελντοράντο’ η Ισπανία άρχισε να χάνει τις αποικίες της κι ο κόσμος να επαναπατρίζεται. Τότε μια μαζική ανάγκη αναδιανομής της γής δημιουργήθηκε συνδυασμένη με την αύξηση του πλυθησμού η οποία όμως κατάληξε σε μια χαοτική κρίση ιδιοκτησίας. Μέσα σε ολα τα άλλα προστέθηκε και η κλιματική ιδιομορφία του εδάφους : στον βορρά τα κτήματα είναι μικρά κι ορεινά αλλά ποτίζονται συχνά από βροχές ενώ στον νότο είναι ξερά κι αδύνατο να δώσουν καρπό χωρίς ένα μεγάλο τεχνητό σύστημα άρδευσης που φυσικά τότε δεν υπήρχε. Το χάος αυτό χρειάζονταν ισχυρή κι οργανωμένη κεντρική διοίκιση, αλλά δυστυχώς διοικητικά η χώρα είναι ένωση διαμερισμάτων διαφορετικής οικονομίας και νοοτροπίας ενώ ένα μακρόπνοο πρόγραμμα απαιτούσε πολυτάλαντη κυβέρνηση που όμως διόριζε ο βασιλεύς με κριτήρια αποκλειστικά προσωπικά.

Οι ‘Καρλιστές’

Η πρώτη ένοπλη αναμέτρηση έρχεται το 1834 κι είχε σαν αφορμή μία μάχη για την διαδοχή στον θρόνο αλλά έδωσε ευκαιρεία στις προβληματικές κοινωνικές ομάδες να αναδειχτούν. Η αφορμή είναι η αξίωση του Ντόν Κάρλος, θείου της βασίλισσας Ισαβέλλας ΙΙ, να την διαδεχτεί στον θρόνο σαν άρρην απόγονος με βάσει νόμο που είχε υιοθετηθεί άτυπα από την εποχή του Καρλομάγνου ! Αλλά η εν λόγω βασίλισσα είναι για μέν τον λαό η εκπροσώπιση της αδιάφορης κεντρικής διοίκισης ενώ για την εκκλησία το κακό παράδειγμα της ασωτίας, καθώς είναι γνωστή η ‘πολυτάραχη’ σεξουαλική διαγωγή της. Λαός και εκκλησία συμμαχούν σε ένα αγώνα ‘κάθαρσης’ ενώ ο ντον Κάρλος υπόσχεται περιφερειακή ελευθερία σε όλους. Αλλά ο λαός δεν έχει οργανωμένο στρατό κι επιδίδεται μόνο σε ενέδρες, η Ισαβέλλα καταδειώκει την Εκκλησία που την κατηγορεί βασιζόμενη στον πιστό της στρατό και τό κίνημα σταματάει μετά από 7 χρόνια ταραχών με ξεχωριστές συνήκες για κάθε διαμέρισμα : Ο βορράς , η Ναβάρρα, αρκετά φιλοβασιλική παραδοσιακά δηλώνει υποταγή στο στέμμα εφόσον δοθεί αμνηστία και ‘βελτιωθεί’ η συμπεριφορά της κεντρικής διοίκισης. Η Καταλωνία στα Βορειο-ανατολικά μέ έδρα το μεγάλο λιμάνι της Βαρκελώνης συμβιβάζεται με κάποιες λιμενικές φοροαπαλλαγές, η Καστίλλη στο κέντρο υποτάσσεται στο ισχυρώτερο στέμμα και η εκκλησία χάνει το δικαίωμα διατήρησης των κοινοκτηματικών στρεμμάτων. Στον νότο ο Λεβάντες και η Ανδαλουσία παραμένουν οι πιό δύσμοιροι πτωχοί ακτήμονες, , η φτώχεια και η πείνα εγκαθίστανται εκεί μόνιμα. Στα βορειοανατολικά οι βάσκοι επιμένουν σε μια ανεξαρτησία που δέν έρχεται καθώς κι αυτοί δεν μπορούν να συνεχίσουν τον πόλεμο. Θα ακολουθήσει και 2ος γύρος αυτού τοu Καρλικού κινήματος από τον ανηψιό του ντον Κάρλος το 1872-1876 που όμως θα προσθέσει περισσότερη φρίκη και εξαιρετική αγριάδα σε θύματα και βασανιστήρια. Αυτό που μένει στό τέλος είναι μόνο η μεγάλη διαφορά πλούσιων και φτωχών και η δυσαρέσκεια των περιφερειών που ζητούν απόσπαση από την κεντρική διοίκιση. Οι χωρικοί δεν βρίσκουν καμμιά προστασία πιά από την υποταγμένη εκκλησία που της αφαιρέθηκε η διοίκιση των εδαφών κοινοκτημοσύνης που τα αγοράζουν τώρα πλούσιοι δημιουργώντας τεράστια τσιφλίκια υπό την ανοχή και υποστήριξη της βασίλισσας. Μοιραία αναπτύσσονται κι αποσχιστικά κινήματα με πλέον ισχυρό εκείνο της Καταλωνίας που αυτοθεωρείται σαν η πλουσιώτερη περιοχή που όμως φορολογείται δυσανάλογα από το στέμμα προσθέτοντας και την ‘πολιτιστική’ της διαφορά ότι επί καιρό είχε πολλές σχέσεις με την Γαλλία παρά με την Καστίλλη ( ΣΗΜ : Η σημερινή νοτειοανατολική ακτή της Γαλλίας και η Βαρκελώνη απετέλεσαν για κάπου 300 στο παρελθόν το πρώην Καταλανικό κράτος καi σήμερα αναγνωρίζεται και από τις 2 χώρες σαν ιδιαίτερη επαρχία τους με την ίδια σημαία (κοκκινο-κίτρινες οριζόντιες λουρίδες) που αναρτάται μαζί με τις εθνικές,γαλλική και ισπανική αντίστοιχα, στα δημόσια κτίρια και στις δυό πλευρές των συνόρων )

Ο 19ος αιώνας τελειώνει με μια ακόμα επιδείνωση : Το 1898 η Ισπανία χάνει 3 από τις πιό σημαντικές της μακρινές αποικίες τις Φιλιππίνες , την Κούβα και το Πουέρτο Ρίκο, από τους Αμερικανούς. Η αίγλη τηv χώρας διαλύεται, η ‘Μεγάλη Ισπανία των 5 θαλασσών’ δεν υπάρχει πιά και η δυσφορία γίνεται αβάσταχτη όταν αποκαλύπτεται ότι οι στρατιωτικές φρουρές είχαν εγκαταλειφθεί στην τύχη τους και πιό πολλοί πέθαναν από αρρώστιες και έλλειψη εφοδίων παρά εχθρικές σφαίρες. Οι στρατιωτικοί πνέουν μένεα εναντίον της κυβέρνησης και η εκκλησία που ήταν άλλοτε αντίπαλος τους στο Καρλικό κίνημα βρίσκει τώρα πολύτιμο σύμμαχο στο αίτημα για μιά ‘χρηστή και ηθική’ κεντρική εξουσία. Ανεπίσημα έκτοτε αυτοί οι δύο αποτελούν ένα ‘κόμμα’ με ιδανικό βέβαια την ‘αποκατάσταση’ του ισπανικού τραυματισμένου μεγαλείου. Ας προσεχθεί όμως εδώ ότι οι μεγαλογαιοκτήμονες και η βασιλεία όχι μόνo δεν αποτελούν τμήμα τους αλλά αντίθετα είναι εχθροί τους.

Σοσιαλιστές-Μαρξιστές-Αναρχικοί

Από την άλλη μεριά έχουμε τους αιώνιους απελπισμένους, τους φτωχούς αγρότες, για τους οποίους τίποτα ελπιδοφόρο δεν φαίνεται στον οριζοντα ενώ πολιτικά μυνήματα έρχονται από την άλλη άκρη με φορείς τους Μάρξ και Μπακούνιν. Ο Μαρξισμός έχει φτειαχτεί περισσότερο στα μέτρα του ευρωπαϊκού προλεταριάτου των βιομηχανικών μεγαλοπόλεων αλλά οι ιδέες του αναρχικού Μπακούνιν , προερχόμενες από την ρώσικη αγροτιά, έρχονται γάντι στον ισπανικό αγροτόκοσμο : ανεξαρτησία από την κεντρική εξουσία, αυτοδιοίκιση και απόλυτη ελευθερία στην περιφέρεια. Το 1870 το ‘Αναρχικό’ κίνημα βρίσκει χιλιάδες οπαδούς στην Ισπανία και θα αποτελέσει ιστορικά το πιό δυνατό ποτέ Αναρχικό κίνημα στον κόσμο ! Ωστόσο η γειτονία με την Ευρώπη έχει και τις δικές της επιρροές : Στη Γαλλία σχηματίζονται οργανωμένα σοσιαλιστικά κινήματα επειδή εκεί υπάρχουν άνθρωποι που δουλεύουν επί χρόνια τα πολιτικά κοινωνικά ζητήματα. Το 1879 δημιουργείται μια μεταφύτευση ιδεών ξεκινώντας από στενό κύκλο δημοσιογράφων, το Εργατικό Σοσιαλιστικό Κόμμα αλλά το 1888 φτάνουμε στις 2 πρώτες μεγάλες συνδικαλιστικές κινήσεις το CNT (Confederacion National de Trabajo) και τήν UGT (Unión General de Trabajadores) που υπάρχουν ώς σήμερα. Οπως είναι φυσικό η εργατική τάξη είναι εναντίον της κεντρικής διοίκισης αλλά εχρθεύεται και την εκκλησία η οποία παραδιδόμενη μετά το Καρλικό κίνημα δεν αποτελεί πλέον φορέρα προστασίας του αγρότη ενώ φοβάται γενικά τους στρατιωτικούς με τους οποίους είχε ανταλλάξει πυρά στο παρελθόν. Ετσι δημιουργείται ένας άλλος πόλος πίεσης που εξελίσσεται σε ένα άλλο 2o στρατόπεδο με 3o εννοείται το παλάτι και τους μεγαλογαιοκτήμονες. Και τα 3 αυτά στρατόπεδα αλληλοεχρθεύονται και υποβλέπουν το ένα το άλλο.

Η περίοδος της τραγικής κυοφορίας

Το 1909 η μόνη αποικία που μένει στην Ισπανία είναι το Μαρόκο και εκεί οι ντόπιοι ιθαγενείς οπλαρχηγοί ξεκινούν αντάρτικο που καταλήγει πάλι σε αναπάντεχες τραγωδίες καθώς διαπιστώνεται παντελής αποδιοργάνωση του στρατού για ακόμα μια φορά. Οι στρατιωτικοί ζητούν άμεση στρατιωτική κινητοποίηση και νέες έκτακτες κατατάξεις στο στράτευμα ενώ ο λαός αντιδρά θεωρώντας ότι αυτό γίνεται μάλλον για να επιβληθεί στρατιωτικός νόμος διαρκείας. Ξεσπούν αιματηρές ταραχές και επέρχεται βαθύ χάσμα στις σχέσεις λαού και στρατού, ειδικά εναντίον των στρατηγών που υποστηρίζουν ότι δεν μπορούν να αντέξουν άλλο την εθνική ταπείνωση και κακίζουν το στέμμα και τον πολύ νεαρό βασιλιά Αλφόνσο 8o. Είναι αλήθεια ότι η μητέρα του, το 1902 ζήτησε βοήθεια από τους πολιτικούς κύκλους για μιά έξοδο από την κριση και συγκέντρωσε γύρω της πολιτικούς σε μια κυβέρνηση που ήταν ένα κάποιο πρωίμιο δημοκρατίας. Αλλά ο νεαρός βασιλιάς αρέσκεται στο να δείχνει στους υπουργούς αυτούς ποιός έχει το ‘απάνω χέρι’ και στην διάρκεια της βασιλείας του θα αλλάξει 33 φορές πρωθυπουργό !!! Αποτέλεσμα : οι πολιτικοί αναπτύσσουν ισχυρές αντιβασσιλικές τάσεις και το 1920 όταν ο βασιλιάς προτείνει ο ίδιος μία ισχυρή επέμβαση γοήτρου στο Μαρόκο, που τελικά κι αυτή αποτυγχάνει, δειώχνει επιτιμητικά τον Υπ. Αμύνης Αλκαλά Θαμόρα. Αλλά το 1920 οικονομικά η Ισπανία περνάει κρίση : Στον 1ο ΠΠ δεν παίρνει μέρος, αντίθετα γίνεται εργοστάσιο παραγωγής όπλων για τους συμμάχους με αποτέλεσμα να αναπτυχθεί οικονομικά στο επίπεδο της βιοτεχνίας και βιομηχανίας περνώντας μια χρυσή εποχή που σταμάτησε όμως το 1919. Εκτοτε η Ευρώπη ξεκινάει μία σοβαρή βιομηχανική ανάπτυξη που τώρα συναγωνίζεται την μικρώτερης δύναμης Ισπανία και πολλές δουλειές χάνονται. Το 1923 το οικονομικό αδιέξοδο οδηγεί τον Αλφόνσο στην επιλογή δικτατορίας υπό τον στρατηγό Μιγκουέλ Πρίμο ντε Ριβέρα. Ο άνθρωπος αυτός αρχικά κάνει έξυπνες κινήσεις : Ξεκινά ένα τεράστιο αρδευτικό έργο στον Νότο που μεταστρέπει την περιοχή γύρω απ την Βαλένθια σε οπωροκηπευτικό εργοστάσιο και κάνει αναδιανομή της πρώην άχρηστης και νύν αρδευόμενης γής δίδοντας σέ ακτήμονες χωρίς να παίρνει απ τους γαιοκτήμονες. Καλεί τον αρχηγό του συνδικαλιστικού κινήματος και πρόεδρο του UGT, Λάργκο Καμπαλλέρο, σε διαπραγματεύσεις και αναπτύσσει πολλές σχέσεις με το εξωτερικό για επενδύσεις. Μία ομάδα στρατηγών τον περιβάλλουν με εμπιστοσύνη, μέσα απ τους οποίους ξεχωρίζουμε τον παλαίμαχο Χοσέ Σανχούρχο γιό Καρλιστή αρχηγού, τον διοικητή ασφαλείας Εμίλιο Μόλα που είναι φίλοι του. Μόνο ένας αξιωματικός εναντιώνεται και στον Ριβέρα αλλά και στον βασιλιά, ο ταξίαρχος ιππικού Γκονζάλο Κέϊπο ντε Λιάνο, ο οποίος θα αντιμετωπίσει δειώξεις και τέλος οδηγείται στην αποστράτευση. Φυσικά ο Ριβέρα δεν είναι ανεκτικός σε κομμουνιστικά συνθήματα και ακολουθεί το πνεύμα των δικτατόρων της εποχής όπως ο Μουσολίνι που συμβίβασαν την λαϊκή ελευθερία αντισταθμίζοντάς την με πρόσκαιρα οικονομικά επιτεύγματα ,που ακολούθησαν όμως και δημοκρατικές κυβερνήσεις σαν λύση σε καιρό κρίσης. Η εποχή αυτή σταματά μαζί με το αμερικάνικο κράχ