ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟΣ ΕΜΦΥΛΙΟΣ  ΚΑΙ ΔΟΥΛΕΙΑ ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ
		ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΑΝΣΟΛΑΣ ΑΓΓΕΛΟΣ ΔΑΛΑΣΣΗΝΟΣ
ΤΗΝ ΑΙΤΙΑ ΤΟΥ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΤΗΝ ΕΧΟΥΜΕ ΓΝΩΡΙΣΕΙ ΚΥΡΙΩΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΧΟΛΛΥΓΟΥΝΤ, ΣΥΝΔΕΔΕΜΕΝΗ ΜΕ ΤΗΝ ΔΟΥΛΕΙΑ ΤΩΝ ΝΕΓΡΩΝ. ΩΣΤΟΣΟ Ο ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΑΝΑΛΥΤΗΣ ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΣΚΕΠΤΙΚΟΣ ΟΤΑΝ ΕΜΒΑΘΥΝΟΝΤΑΣ ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΕΙ ΜΙΑ ΛΑΙΛΑΠΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ ΚΑΙ ΕΝΑ ΠΛΕΓΜΑ ΔΗΜΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΠΙΔΙΩΞΕΩΝ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΤΑ ΟΠΟΙΑ ΠΑΡΕΜΕΙΝΑΝ ΕΠΙΜΕΛΩΣ ΚΡΥΜΜΕΝΑ ΓΙΑ ΕΝΑΝ ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟΝ ΑΙΩΝΑ, ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΝΑ ΜΗΝ ΑΝΑΖΩΠΥΡΩΣΟΥΝ ΤΙΣ ΝΩΠΕΣ ΠΛΗΓΕΣ ΕΚΕΙΝΟΥ ΤΟΥ ΤΡΟΜΑΚΤΙΚΟΥ ΤΕΤΡΑΕΤΟΥΣ ΑΙΜΑΤΟΚΥΛΙΣΜΑΤΟΣ. ΟΡΙΣΜΕΝΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΜΙΛΟΥΝ ΑΠΟ ΜΟΝΑ ΤΟΥΣ: ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΓΑΙΟΚΤΗΜΟΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΤΟΥ ΜΟΝΟ ΕΝΑ 3% ΔΙΕΘΕΤΕ ΔΟΥΛΟΥΣ, ΕΝΩ Η ΥΠΟΛΟΙΠΗ ΠΛΕΙΟΨΗΦΙΑ ΤΩΝ ΠΤΩΧΩΝ ΜΙΚΡΟΑΓΡΟΤΩΝ ΔΕΝ ΕΙΧΑΝ ΔΟΥΛΟΥΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΠΛΟ ΛΟΓΟ ΌΤΙ ΔΕΝ ΕΙΧΑΝ ΤΗΝ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΝΑ ΤΟΥΣ ΑΓΟΡΑΣΟΥΝ! ΟΣΟ ΚΙ ΑΝ ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΠΑΡΑΞΕΝΟ, ΑΥΤΟΙ ΠΟΥ ΘΥΣΙΑΣΤΗΚΑΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΝΟΤΟ ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΙΔΙΟΚΤΗΤΕΣ ΔΟΥΛΩΝ. Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΕΚΕΙΝΟΣ ΚΡΑΤΗΣΕ ΤΟΣΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΟΝΟ ΧΑΡΗ ΣΤΗΝ ΜΟΝΑΔΙΚΗ ΑΥΤΑΠΑΡΝΗΣΗ ΑΥΤΩΝ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΕΥΜΕΝΩΝ ΞΥΠΟΛΗΤΩΝ ΑΓΡΟΤΩΝ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΔΙΑΤΗΡΟΥΣΑΝ ΠΑΝΤΟΤΕ ΤΗΝ ΠΕΠΟΙΘΗΣΗ ΟΤΙ ΠΟΛΕΜΟΥΣΑΝ «ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΕΡΟ ΣΚΟΠΟ» -“FOR THE CAUSE”, ΟΠΩΣ ΕΛΕΓΑΝ. ΠΟΙΟΣ ΟΜΩΣ ΗΤΑΝ ΑΥΤΟΣ Ο «ΙΕΡΟΣ ΣΚΟΠΟΣ» ΤΩΝ ΝΟΤΙΩΝ, ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΕΝΑ  ΤΟΣΟ ΠΛΟΥΣΙΟ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΟ ΚΡΑΤΟΣ ΟΔΗΓΗΘΗΚΕ ΣΤΑ ΕΣΧΑΤΑ ΟΡΙΑ ΕΝΟΣ ΑΔΕΛΦΟΚΤΟΝΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ; ΣΙΓΟΥΡΑ ΟΧΙ ΓΙΑ ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΑΣ ΜΑΥΡΩΝ!

Η ΑΣΠΡΟ-ΜΑΥΡΗ ΔΟΥΛΕΙΑ  

Το κυριότερο ανθρωποϊστορικό στοιχείο που κυριάρχησε στα μέσα του 19ου αιώνα ήταν η πρωτοφανής πλημμυρίδα μετανάστευσης των πάμπτωχων ευρωπαίων κατοίκων προς τον «Νέο Κόσμο». Πτωχοί και πεινασμένοι κατέφθαναν σωρηδόν στην νέα γη, καταδιωγμένοι από μία ζωή όπου το μέλλον δεν έκρυβε τίποτε άλλο παρά συνεχή δυστυχία. Η Ευρώπη παρέμενε ακόμη μία φεουδαρχική επικράτεια όπου οι ευγενείς κατείχαν τον πλούτο που προερχόταν κυρίως από την γη, της οποίας οι αιώνια άποροι εργάτες ήταν αυτοί ακριβώς οι άποικοι. Η νέα γη έκρυβε ιδρώτα, αγώνες, κινδύνους, αλλά πάνω από όλα έκρυβε την ελπίδα: γη υπήρχε για όλους –άφθονη, ακατοίκητη και ακαλλιέργητη. Ο μέχρι χτες άμοιρος Ευρωπαίος γεωργός διέβλεπε την πιθανότητα να γίνει κι αυτός στο μέλλον ο ιδιοκτήτης ενός μικρού κτήματος και ο αφέντης μίας φτωχικής καλύβας. Και με το πέρασμα αρκετών χρόνων το όνειρο έγινε πραγματικότητα. Τα παιδιά εκείνων των μεταναστών συνέχισαν να αυξάνουν την μικρή ιδιοκτησία των γονέων τους και να διαφεντεύουν πλέον την ζωή τους σαν οι πρώτοι Αμερικανοί πολίτες, εκπρόσωποι ενός κράτους που έγινε το υπερσύμβολο  της ανάπτυξης, την στιγμή που η άνιση κοινωνική εικόνα που εξακολουθούσε να ισχύει στην Ευρώπη κατάφερνε μόνο να αυξάνει το μεταναστευτικό ρεύμα προς την νέα ήπειρο. Στις νότιες πολιτείες το ζεστό, σχεδόν τροπικό κλίμα ευνοούσε την γεωργία και την καλλιέργεια της γης. Ο Νότος ήταν μία γη που έκρυβε μέσα της τον πλούτο: το καλαμπόκι, το ρύζι, το ζαχαροκάλαμο, ο καπνός, οι φυστικιές και κυρίως το βαμβάκι, αντιπροσώπευαν τα 3/5 της παραγωγής των ΗΠΑ. Το λευκό αυτό προϊόν το οποίο τροφοδοτούσε από τότε τις βιομηχανίες ένδυσης της Αγγλίας και της Γαλλίας και ήταν υπεύθυνο για την δημιουργία της περίφημης «Παρισινής Μόδας» του 19ου αιώνα, ονομαζόταν επιδεικτικά από τους παραγωγούς του “King Cotton” – «Βασιλεύς Βάμβαξ». Και όχι άδικα: το 1800 εξάγονται 18 εκατομμύρια λίβρες, αξίας 5 εκατ. δολαρίων, ποσότητα ίση με το 7% των συνολικών εξαγωγών της χώρας. Το 1830 εξάγονται 300 εκατ. λίβρες, αξίας 30 εκατ. δολαρίων (το 41% των εξαγωγών) και το 1860 –ένα χρόνο πριν αρχίσει ο πόλεμος- η παραγωγή έφθανε το 75% των εξαγωγών! Η απόδοση όλων αυτών των προϊόντων ήταν τέτοια ώστε δημιουργούσε και την ανάγκη για μεγάλο αριθμό εργατικών χεριών. Η λύση ήταν γνωστή και συνηθισμένη: οι νέγροι δούλοι. Η δουλεία προϋπήρχε στην Αμερική σαν θεσμός πολύ πριν ο Τζώρτζ Ουάσινγκτον αποφασίσει να αποσχιστεί από το στέμμα της αγγλικής επικυριαρχίας το 1787. Την είχαν δημιουργήσει οι Άγγλοι και με την αποχώρησή τους την άφησαν εκεί σαν ένα είδος «γεωργικού εργαλείου» άμεσα συνδεδεμένου με την τοπική οικονομία. Από τα έξι εκατομμύρια του λευκού πληθυσμού του Νότου μόνο ένα 3% αποτελείτο από τους πλούσιους μεγιστάνες γαιοκτήμονες οι οποίοι διέθεταν πάνω από 100 δούλους, ενώ οι υπόλοιποι δεν ήταν παρά πτωχοί μικροαγρότες οι οποίοι δεν είχαν την πολυτέλεια να διαθέτουν δούλους απλά επειδή οι νέγροι ήταν πανάκριβοι και εκείνοι δεν είχαν χρήματα να τους αγοράσουν. Παρόλα αυτά όλος ο Νότος εξαρτάτο απόλυτα από την οικονομία αυτή, αφού το ελάχιστο κόστος παραγωγής και η μεγάλη ζήτηση των προϊόντων, οδηγούσε στην δημιουργία νέων καλλιεργήσιμων εκτάσεων, ώστε η ανάγκη για όλο και περισσότερους δούλους συνεχώς μεγάλωνε.

Ο Βορράς παρότι διέθετε κι εκείνος δούλους, ζούσε σε μία διαφορετική οικονομική πραγματικότητα  Εκεί το ψυχρότερο κλίμα δεν ευνοούσε τόσο την καλλιέργεια της γης με αποτέλεσμα ο πληθυσμός να στραφεί κυρίως στην ανάπτυξη της βιομηχανίας. Για αυτό τον λόγο οι τεχνικά καταρτισμένοι λευκοί εργάτες αποτελούσαν την βασικότερη κοινωνική ομάδα, ενώ οι αμόρφωτοι νέγροι παρέμειναν πάντα δευτερεύοντα στοιχεία, περισσότερο για οικονομικούς, παρά για ηθικούς λόγους. Παρόλα αυτά η βιομηχανία είχε τα δικά της προβλήματά: απαιτούσε υψηλά κεφάλαια, σωστή οργάνωση και εργασία, ενώ μακροπρόθεσμα απέδιδε μικρότερα κέρδη. Ο Βορράς στην προσπάθειά του να προσελκύσει την ευρωπαϊκή αγορά δεν βρήκε ιδιαίτερη ανταπόκριση γιατί εκεί η βιομηχανική επανάσταση είχε ήδη ξεσπάσει από το 1840 και η Ευρώπη παρήγαγε τα δικά της προϊόντα τα οποία ήταν εξ ίσου καλά –αν όχι καλύτερα- από τα αμερικανικά. Βέβαια ο Βορράς είχε σαν καλό πελάτη τον Νότο στον οποίο πουλούσε σχεδόν το 70% της παραγωγής του, πράγμα που οι Νότιοι έβρισκαν σαν ευκολία και για αυτό δεν ένοιωσαν ποτέ την ανάγκη να αναπτύξουν δική τους βιομηχανία. Αν και πρωτοπόρος όμως στον βιομηχανικό τομέα, ο Βορράς ένιωθε να μειονεκτεί στις τιμές επειδή πλήρωνε ακριβότερα τα νότια προϊόντα που εισήγαγε, ενώ δεν εισέπραττε ανάλογα από την αξία των δικών του. Έτσι δημιουργήθηκε μία οικονομική ανισότητα η οποία κινδυνεύε να αφήσει τον Βορρά οικονομικά απομονωμένο και τον Νότο σαν τον κύριο διαχειριστή του πλούτου της χώρας. Ταυτόχρονα τα οικονομικά πλεονεκτήματα του Νότου μεταφράζονταν και σε πολιτική ισχύ, αφού έλεγχε τους σημαντικότερους πολιτικούς στο κυβερνόν και πανίσχυρο τότε Δημοκρατικό κόμμα που στηριζόταν ως επί το πλείστον από τους νότιους γαιοκτήμονες οι οποίοι ψήφιζαν νόμους που ευνοούσαν κυρίως τους αγρότες με φορολογικές απαλλαγές κλπ. Ήταν φυσικό αυτή η κατάσταση να δυσαρεστήσει τους Βόρειους βιομήχανους οι οποίοι προσπαθούσαν να πλησιάσουν τους δικούς τους πολιτικούς για να επηρεάσουν τις καταστάσεις αντίρροπα. Ωστόσο η οικονομική αυτή διαπάλη, παρόλο που συγκέντρωνε τα πρώτα σύννεφα, δεν ήταν σε θέση να ανάψει από μόνη της την θρυαλλίδα ενός πολέμου. Η πραγματική πυριτιδαποθήκη βρισκόταν αλλού: ήταν οι λευκοί εργάτες των εργοστασίων, τα κύματα των εξαθλιωμένων που εξακολουθούσαν να εισρέουν ζώντας σε ομαδικές τρώγλες, συτιζόμενοι στοιχειωδώς στα εργοτάξια και αμοιβόμενοι λίγες δεκάρες από τους βιομήχανους. Οι Νότιοι τους ειρωνεύονταν λέγοντας: «Ο Μπαρμπα-Θωμάς στον Νότο έχει τουλάχιστον μία καλύβα. Οι «λευκοί δούλοι» του Βορρά δεν έχουν ούτε αυτήν!».

Οι εργάτες αυτοί που ουσιαστικά έπαιζαν τον αντίστοιχο ρόλο των δούλων του Βορρά, έβλεπαν το «Αμερικανικό Όνειρό» τους να διαλύεται εξ αιτίας ενός οικονομικού συστήματος στο οποίο το μέλλον διαγραφόταν λαμπρό μόνο για τον Νότιο γαιοκτήμονα. Για να περισωθεί το όνειρο αυτών των ανθρώπων, αλλά και γενικότερα η οικονομία του Βορρά, έπρεπε να βρεθεί ένας τρόπος να πληγεί η οικονομία του Νότου. Ο πιο απλός ήταν να του στερήσουν το κυριότερο γεωργικό εργαλείο του: την δουλεία.

Η ΑΝΑΜΙΞΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ

Οι Αμερικανοί ήταν πάντοτε υπερήφανοι για το Σύνταγμά τους το οποίο προάσπιζε την ελευθερία και τα ανθρώπινα δικαιώματα, αν και κανείς μέχρι τότε δεν είχε ασχοληθεί με το θέμα της δουλείας των μαύρων, ακριβώς επειδή ο θεσμός ήταν επίσημα αποδεκτός σε όλη την χώρα. Ή τουλάχιστον μέχρι εκείνη την στιγμή που κάποιοι άρχισαν κάπως καθυστερημένα να αμφιβάλλουν για την ηθική και ανθρωπιστική ορθότητα του θεσμού! Οι δε Αμερικανοί πολιτικοί –όπως και όλοι οι πολιτικοί- είχαν πάντοτε την τάση να ομιλούν και να πράττουν ανάλογα με αυτά που το πλήθος ήθελε να ακούσει. Ιδιαίτερα εκείνη την εποχή που υπήρχαν αλληλοσυγκρουόμενα συμφέροντα μεταξύ Νότιων μεγαλοκτηματιών και Βόρειων βιομηχάνων, φρόντιζαν να κρατούν την διπροσωπία τους σε υψηλά επίπεδα, αποφεύγοντας συστηματικά τις δηλώσεις υπέρ ή κατά της δουλείας, ή ανασκευάζοντάς τες ανάλογα με την περίσταση, προκειμένου να εισπράττουν ψήφους από όλες τις πλευρές.  Μέσα από αυτούς μοιραία θα εστιάσουμε την προσοχή μας στον Αβραάμ Λίνκολν (Abraham Lincoln), έναν πτωχό πολιτικό ο οποίος αν και δεν διέθετε «υψηλές» γνωριμίες είχε βάλει σκοπό της ζωής του να διακριθεί στον πολιτικό στίβο. Γρήγορα διαπίστωσε ότι στο Δημοκρατικό κόμμα δεν υπήρχε μέλλον για αυτόν: οι κυρίαρχοι Δημοκρατικοί ήταν καλά εδραιωμένοι και δικτυωμένοι στην εξουσία και δεν είχαν καμία ανάγκη από ανερχόμενους και άσημους πολιτικούς. Αντίθετα το Ρεπουμπλικανικό κόμμα, ηττημένο στις εκλογές του 1854, βρίσκόταν στην επώασή του. Οι παλιοί ηγέτες είχαν αρχίσει να αποσύρονται λόγω ηλικίας και οι εναπομείναντες αναζητούσαν νέα πρόσωπα και συνθήματα για να διεκδικήσουν την προεδρία.

Ο Λίνκολν αν και εξωτερικά έδειχνε απλοϊκός και μετριοπαθής, στην πραγματικότητα ήταν ένας ικανότατος ρήτορας, ένας οξυδερκής και μεθοδικός πολιτικός που μελετούσε εξονυχιστικά κάθε λόγο και πράξη του. Για αυτό φρόντισε οι λόγοι του να εναντιώνονται στις θέσεις που εξέφραζαν οι Δημοκρατικοί, οπότε η κατάργηση της δουλείας αποτέλεσε για αυτόν ένα καλό προεκλογικό σύνθημα, προσέχοντας όμως κι αυτός οι λόγοι του να μην απομακρύνουν πιθανούς ψηφοφόρους του Νότου ή Βόρειους ιδιοκτήτες δούλων. Αρχικά, με σκοπό να περιοριστεί γεωγραφικά η δουλεία μόνο στα εδάφη του Νότου, το Κονγκρέσσο καθόρισε το 1850 σαν όριο τα βόρεια σύνορα του Κεντάκυ, πέραν των οποίων οι γαιοκτήμονες δεν θα μπορούσαν να διαθέτουν δούλους. Αυτό καθησύχασε για κάποιο διάστημα τα συμφέροντα του Νότου, αλλά το πρόβλημα επανεμφανίστηκε όταν οι νεοσύστατες πολιτείες του Κάνσας και της Νεμπράσκα ζήτησαν να προσαρτηθούν στην Ένωση. Κύριος πολιτικός αντίπαλος του Λίνκολν εκείνη την εποχή ήταν ο παλαίμαχος Δημοκρατικός Στήβεν Ντάγκλας, ο οποίος απέφευγε επίσης να λαμβάνει σαφή θέση στο ζήτημα, υποστηρίζοντας ότι η απόφαση για την υιοθέτηση ή την απόρριψη του θεσμού της δουλείας από τις νέες πολιτείες θα έπρεπε να τεθεί στην κρίση των κατοίκων των νέων πολιτειών, ψηφίζοντας έτσι τον αντίστοιχο νόμο “Κάνσας-Νεμπράσκα” (The Kansas-Nebraska Act), με τον οποίο ουσιαστικά η δουλεία έπαιρνε μία άδεια εξάπλωσης σε όλη την επικράτεια, πράγμα όμως που κατά τους Δημοκρατικούς συμφωνούσε με την αρχή περί αυτοδιάθεσης του λαού. Ο νόμος όμως προκάλεσε σοβαρούς τριγμούς στην μέση αμερικανική κοινωνία. Σε μία χώρα που σε ολόκληρη την έκτασή της η διαθέσιμη εργασία θα εκτελείτο κυρίως από τους δούλους, ενισχύοντας την δύναμη των γαιοκτημόνων, δεν υπήρχε κανένα μέλλον για τον λευκό εργάτη: η δουλεία του νέγρου σκότωνε το όνειρο του λευκού αποίκου ο οποίος μάλιστα αποτελούσε και το μεγαλύτερο πληθυσμιακό μέρος της Αμερικής! Εν τω μεταξύ το ρήγμα ανάμεσα στις πολιτείες μεγάλωσε όταν το 1857 μία οικονομική κρίση έπληξε βαριά τον Βορρά, αλλά άφησε ανέγγιχτο τον Νότο ο οποίος διαμαρτυρόταν ότι η δουλεία ήταν επίσημα αναγνωρισμένη από το κράτος, οπότε δεν μπορούσε να θεωρείται νόμιμη στις μισές πολιτείες και παράνομη στις άλλες.

Η παράταξη του Λίνκολν έσπευσε να εκμεταλλευτεί αυτή την σύγχυση παρουσιάζοντας τον Ντάγκλας σαν ένα «…τέρας ανηθικότητας και απανθρωπιάς» που βρήκε έναν έμμεσο τρόπο να εξαπλώσει την δουλεία, σε αντίθεση με τους ηθικούς Ρεπουμπλικάνους οι οποίοι θα έδιναν μία νέα τροπή στα αμερικανικά πράγματα με βάση την Βίβλο! Την εποχή εκείνη οι πολιτικοί, και ιδιαίτερα ο Λίνκολν, δανείζονταν συχνά εδάφια από την Βίβλο για να πλουτίσουν τους λόγους τους και να αποδείξουν το δίκαιο των επιχειρημάτων τους. Αργότερα πολλοί προσπάθησαν να τον παρουσιάσουν σαν έναν «Απελευθερωτή Άγγελο των μαύρων», ωθούμενο από μία τάση «ιεραποστολικού» τύπου για την ελευθερία τους, αλλά στην πραγματικότητα αυτά προέρχονταν από κείμενα που γράφτηκαν μετά την λήξη του πολέμου προκειμένου να βομβαρδίσουν με προπαγανδιστικά συνθήματα έναν ματωμένο λαό που κινδύνευε να μείνει για πάντα διχασμένος. Στην πραγματικότητα ο Λίνκολν παρέμενε πάντα ένας πολιτικός που φιλοδοξούσε να κερδίσει τις εκλογές χωρίς να έχει καμία ιδιαίτερα ριζοσπαστική αντίληψη γύρω από την ελευθερία των νέγρων. Ακόμη και οι ιστορικοί που τον επαίνεσαν, δεν παρέλειψαν να υπενθυμίσουν ότι μέχρι το 1856 –μόλις πέντε χρόνια πριν τον πόλεμο- ο Λίνκολν δεν είχε ανακαλύψει το πρόβλημα της δουλείας παρόλο που είχε ήδη ανέλθει στην πολιτική σκηνή. Όταν τον ρώτησαν τι πίστευε για μία υποτιθέμενη απελευθέρωση των νέγρων και την πιθανή ένταξή τους στην κοινωνία, είχε δώσει την εξής αμφίρροπη απάντηση:

«Δεν προτίθεμαι να εισάγω την πολιτική και κοινωνική ισότητα μεταξύ της λευκής και της μαύρης φυλής. Υπάρχει μία φυσική διαφορά μεταξύ των δύο η οποία κατά την κρίση μου πιθανώς να αποτρέψει για πάντα την συμβίωση μεταξύ τους, μέχρι την εδραίωση μίας τέλειας ισότητας»  

Ακόμα χαρακτηριστικότερα ήταν τα λόγια του Χένρυ Κλαίυ, ενός γηραιού Ρεπουμπλικάνου και πολιτικού καθοδηγητή του Λίνκολν, ο οποίος έλεγε ότι «…η δουλεία είναι το μέγιστο των ανθρωπίνων κακών», αλλά ο ίδιος εξακολουθούσε να είναι ιδιοκτήτης δούλων.  Το κακό επιδεινώθηκε όταν άρχισε ταυτόχρονα να διαφαίνεται και η υπεροχή της πλειοψηφίας του πυκνοκατοικημένου Βορρά των 18 εκατομμυρίων ο οποίος αποτελούσε την μεγαλύτερη δεξαμενή ψήφων, σε αντίθεση με τον μεγαλύτερο σε έκταση, αλλά εξαιρετικά αραιοκατοικημένο Νότο των 6  εκατομμυρίων. Αυτό για τον Ντάγκλας σήμαινε ότι μία εκλογική νίκη του Λίνκολν ήταν πολύ πιθανή, αλλά ταυτόχρονα δεν μπορούσε και να υπαναχωρήσει στις θέσεις του επειδή έπρεπε να διατηρεί την αντιπαλότητα με τους Ρεπουμπλικάνους! Η αμφιβολίες τον έκαναν ακόμη πιο αόριστο στις θέσεις του γύρω από την δουλεία, γεγονός που έδωσε την ελευθερία στον Λίνκολν να δώσει περισσότερη έμφαση στο ζήτημα, σε σημείο που δημιούργησε την εντύπωση ότι η εκλογή του θα σήμαινε και την κατάργησή της. Κάτω από τα μπαλκόνια, ανάμεσα στο πλήθος, η κατάσταση ήταν ακόμα πιο τραγελαφική: ένας δικαστής του Βορρά αρνείτο την ελευθερία σε έναν επίσημα απελευθερωμένο νέγρο του Νότου, επειδή το Σύνταγμα δεν θεωρούσε τους νέγρους «πολίτες», αλλά «ιδιοκτησία», πράγμα που σήμαινε ότι έπρεπε να επιστραφεί στον ιδιοκτήτη του! Άλλοι Βόρειοι μιλούσαν με εμπάθεια κατά των απάνθρωπων Νοτίων, ενώ εκείνοι αποκαλούσαν τους αντιπάλους τους υποκριτές, αφού άργησαν πολύ - καπου 100 cronia - να ανακαλύψουν τα δικαιώματα των μαύρων! Το ουσιαστικό όμως και οξύ πρόβλημα του οικονομικού μέλλοντος της χώρας εξακολουθούσε να μην θίγεται από κανέναν και οι πολιτικοί συνέχιζαν να προτιμούν να φανατίζουν τα πλήθη με εκλογικές σκοπιμότητες. Και ενώ όλα αυτά θύμιζαν μεγάλους ενδοοικογενειακούς τσακωμούς που θα μπορούσαν να είχαν μείνει στο επίπεδο των πολιτικών διαξιφισμών, μία ημέρα ..... έπεσαν οι πρώτοι πυροβολισμοί…

ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΑΙΜΑ

Το 1855 ο Τζων Μπράουν (John Brown), ήταν ένας παράξενος τύπος μεταξύ ιεροκήρυκα, αγρότη και ληστοσυμμορίτη, που διακήρυσσε ότι είχε το «Θεϊκό δικαίωμα» να ξεκινήσει έναν ένοπλο αγώνα για την απελευθέρωση των νέγρων. Τον επόμενο χρόνο εισέβαλλε σε μία μικρή κοινότητα του Κάνσας κατασφάζοντας όλους τους ιδιοκτήτες δούλων και καίγοντας τα σπίτια τους, χωρίς όμως ποτέ να υποστεί τις συνέπειες του νόμου.

Τον Οκτώβριο του 1859, με μία οπλισμένη συμμορία 20 ατόμων, εισέβαλλε στο Χάρπερ’ς Φέρρυ, ένα μικρό χωριό της πολιτείας της Βιρτζίνια η οποία θεωρείτο η «πύλη» των εδαφών που άρχιζε η δουλεία, με σκοπό να επιτεθεί σε μία στρατιωτική αποθήκη για να κλέψει το πολεμικό υλικό που θα τον βοηθούσε να συνεχίσει τον «δίκαιο αγώνα» του, συλλαμβάνοντας και 40 άτομα σαν ομήρους για την περίπτωση που κάτι θα πήγαινε στραβά –όπως και έγινε.  

«Ο ΚΥΡΙΟΣ ΛΙΝΚΟΛΝ ΙΠΠΕΥΕΙ ΣΕ ΕΝΑ ΚΥΜΑ

ΠΟΥ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΛΕΓΞΕΙ»

Καθώς πλησίαζε ο Νοέμβριος του 1860 και οι προεδρικές εκλογές, η κατάσταση παρέμενε εκρηκτική, ενώ από όλα τα στόματα κρεμόταν ένα και μόνο ερώτημα: ποια θα ήταν η στάση του Λίνκολν στο θέμα της δουλείας αν κέρδιζε τις εκλογές –ένα ερώτημα το οποίο ο υποψήφιος άφηνε επίτηδες αναπάντητο, αφήνοντας μόνο να πλανάται η γενική απειλή ότι η κυβέρνηση διατηρούσε το δικαίωμα να επιβάλλει την βούλησή της σε όλες τις πολιτείες και να ψηφίσει όποιον νόμο κρίνει κατάλληλο για τα συμφέροντα του έθνους! Τα λόγια αυτά κατάφεραν μόνο να εκνευρίσουν περισσότερο τους ψηφοφόρους του Νότου οι οποίοι είχαν πλέον απτά παραδείγματα φόβου για το μέλλον και όταν τελικά έφτασε η κρίσιμη μέρα τον καταψήφισαν μαζικά, αλλά το εκλογικό αποτέλεσμα κρίθηκε από τις μάζες του Βορρά.  

Αρχικά ο Λίνκολν δεν προώθησε κανένα νόμο για την δουλεία, αφού ήταν αρκετά απασχολημένος να βρει έναν τρόπο να ισορροπήσει την κοινή γνώμη, αλλά όσο οι μέρες περνούσαν και τίποτα δεν φαινόταν να κατασταλάζει, όλοι τον προειδοποιούσαν να προσέξει μήπως η απόσχιση επέλθει τελικά από μόνη της σαν φυσικό επακόλουθο της αμφίρροπης κατάστασης. Εκείνος αντί να αναλάβει πρωτοβουλία σε ένα κρίσιμο θέμα που μελλοντικά θα επηρέαζε άμεσα την οικονομία της χώρας, απαντούσε σαν να ένιπτε τας χείρας του:

«Στα δικά σας χέρια και όχι στα δικά μου, δυσαρεστημένοι συμπολίτες μου, επαφίεται η βαρύνουσα ευθύνη του εμφυλίου πολέμου».

Αφού η κυβέρνηση φαινόταν ανίκανη να ελέγξει τα πράγματα και από τα λόγια του νέου προέδρου ο καθένας έβγαζε το νόημα που ήθελε, η κατάσταση δεν άργησε να πυροδοτήσει το φυτίλι της τελικής έκρηξης. Οι αρχικοί πανηγυρισμοί των Βορείων μετατράπηκαν σε οργή και ασφυκτική πίεση προς τον νέο πρόεδρο ο οποίος φαινόταν να αθετεί μία προεκλογική υπόσχεση και άρχισαν να φοβούνται μήπως τελικά ενδώσει στις πιέσεις των Νοτίων! Αντίθετα η αντίπαλη πλευρά φοβόταν ότι θα ακολουθούσε μία σειρά νόμων η οποία θα απέβλεπε στην οικονομική εξουθένωση του Νότου και όπου η πλειοψηφία θα στηριζόταν αποκλειστικά στους βουλευτές του Βορρά, οπότε για ασφάλεια προτίμησαν την απόσχιση προκειμένου να αποφύγουν τις υστερικές αντιδράσεις μίας συγχυσμένης κυβέρνησης που είχε χάσει τον έλεγχο.  

Έτσι έναν μήνα μετά την εκλογή του Λίνκολν άρχισε ο χορός των αποσχίσεων με πρώτη την πιο αδιάλλακτη από τις Νότιες πολιτείες, την Νότια Καρολίνα η οποία ανακοίνωσε επίσημα την απόφασή της. Μέχρι τον Ιανουάριο του 1861 την είχαν ακολουθήσει άλλες έξι, σχηματίζοντας τις Ομόσπονδες Πολιτείες της Αμερικής (Confederate States of America), με πρόεδρο τον Τζέφερσον Νταίηβις (Jefferson Davis), έναν διακεκριμένο απόστρατο συνταγματάρχη του Μεξικανικού πολέμου και πρώην γερουσιαστή των ΗΠΑ.  

CarthV twn politeiwn pou apetelesan Borra kai Noto . Ena megalo meroV thV dutikhV hpeirou den perilambanetai akoma sthn enwsh twn HPA . Gewgrafika o NotoV einai megaluteroV tou Borra alla pluqhsmiaka exairetika ligwteroV ara kai me mikrwterh yhfoforikh dunamh . Kentaku kai Mossouri krathsan epishma oudeterh stash alla meroV twn politwn touV breqhkan kai sta 2 stratopeda , enw to Kentaku htan gia touV NoteiouV to 13o asteri thV shmaiaV touV gia carh twn oswn katoikwn tou forousan thn gkriza stolh tou Notou

Η απόσχιση στην αρχή φαινόταν σαν ένα είδος διαζυγίου κοινής συναίνεσης:  ικανοποιούσε και τις δύο πλευρές αφού η κάθε μία θα ήταν πλέον ελεύθερη να ορίσει την μοίρα της μέσα στα σύνορά της –μία κατάσταση η οποία απομάκρυνε τουλάχιστον το φάσμα μίας ανεπιθύμητης σύρραξης. Ακόμα και ο Λίνκολν πίστευε ότι όλα αυτά δεν ήταν παρά ένα πείσμα του Νότου ο οποίος αργά ή γρήγορα δεν θα μπορούσε να κάνει τίποτα άλλο παρά να επανέλθει στην Ένωση. Ήταν μία δύσκολη κατάσταση την οποία όμως θα κατάφερνε να αντιμετωπίσει όπως πίστευε, έστω και με την αποχώρηση ενός μικρού αριθμού πολιτειών. Μέχρι την στιγμή τουλάχιστον που οι οικονομικοί παράγοντες της Ένωσης ανακάλυψαν την καταστρεπτική αλήθεια: η οικονομία του κράτους είχε σπάσει στη μέση! Ο Βορράς που μέχρι τότε πουλούσε σχεδόν το 70% της παραγωγής του στον Νότο, κινδύνευε τώρα να χρεωκοπήσει αφού αυτές οι εμπορικές συναλλαγές είχαν σταματήσει. Αντίθετα τα έσοδα του Νότου μόνο από τις εξαγωγές του στην Ευρώπη του επέτρεπαν να επιβιώσει αυτόνομα!  Η επίδραση επάνω στις βιομηχανίες του Βορρά ήταν άμεση: ορισμένα τυπικά προϊόντα του εμπορίου όπως το περίφημο φυστικοβούτυρο, παραγόταν αποκλειστικά στον Νότο και πολλές από τις επιχειρήσεις τροφίμων του Βορρά που το εισήγαγαν πτώχευσαν από την μία μέρα στην άλλη. Το ίδιο συνέβη και με τις κλωστοϋφαντουργίες. Ανάλογες απώλειες βέβαια υπέστη και ο Νότος, αλλά γνώριζε ότι αυτά που θα έχανε αν παρέμενε στην Ένωση θα ήταν πολύ περισσότερα.

Εξαγριωμένοι οι Βόρειοι απειλούσαν τον Λίνκολν να εξαναγκάσει την Ομοσπονδία να επανέλθει στην Ένωση το ταχύτερο, έστω και δια της βίας, καθώς ο τύπος παραληρούσε απαιτώντας την τιμωρία των «επαναστατών». Τότε ακριβώς ο Λίνκολν συνειδητοποίησε την δική του καταστρεπτική αλήθεια: δεν είχε κανένα νομικό δικαίωμα να επέμβει αφού κανένας νόμος δεν απαγόρευε την απόσχιση, καθόσον η Ένωση ήταν αποτέλεσμα εθελοντικής επιλογής των πολιτειών! (μία ιστορική λεπτομέρεια την οποία πολλοί ιστορικοί δεν έχουν σχολιάσει αρκετά). Από εκείνο το σημείο και μετά ο Βορράς θεώρησε την απόσχιση σαν προδοσία εναντίον του έθνους και του δημοκρατικού συστήματος του οποίου το εκλογικό αποτέλεσμα δεν γινόταν σεβαστό, ενώ ο Νότος δεν μπορούσε να δεχθεί ότι οι κάτοικοι του Βορρά βασιζόμενοι στην πλειοψηφία τους θα έπρεπε να καθορίζουν την οικονομική και κοινωνική δομή περιοχών τις οποίες ούτε γνώριζαν, ούτε και θα είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν.

               ΑΠΡΙΛΙΟΣ 1861: ΤΟ ΞΕΣΠΑΣΜΑ

Ο Νότος ωστόσο φαινόταν να αψηφά επιδεικτικά τους αριθμούς. Αν και το θέμα του στόλου ισοδυναμούσε ουσιαστικά με οικονομικό στραγγαλισμό, εκείνοι υπερχείλιζαν από εθνική έπαρση: το μόνο που θέλησαν ήταν να ζήσουν ανεξάρτητοι μέσα στα σύνορά τους, με ένα δικό τους οικονομικό σύστημα την στιγμή που ο Βορράς απειλούσε να εισβάλει στην γη τους. Αυτό ήταν το ηθικό επιχείρημα του «Ιερού Σκοπού» του Νότου (“The Cause”), ο οποίος σε συνδυασμό με μία ομάδα εξαιρετικών στρατηγών και ενός μικρού αλλά κυριολεκτικά ακατάβλητου ανθρώπινου δυναμικού, θα έτρεπε σε φυγή τους Γιάνκηδες για δύο συνεχή χρόνια, προς μεγάλη απελπισία του Λίνκολν.

ΤΙ ΕΓΙΝΕ ΜΕ ΤΗΝ ΔΟΥΛΕΙΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΚΗΡΥΞΗ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ;

Μετά την κήρυξη του πολέμου πολλά πράγματα άλλαξαν στην ζωή –και κυρίως στον θάνατο- των λευκών Αμερικανών, αλλά τίποτα απολύτως στην ζωή των μαύρων. Τα καθήκοντά τους παρέμειναν τα ίδια τόσο στον Νότο όσο και στον Βορρά, αν και άλλαξαν κάποια πράγματα γύρω από τον ορισμό του όρου «δουλεία», γιατί στον Βορρά για παράδειγμα, πολλοί εννοούσαν την απελευθέρωση των δούλων σαν την…μη κατοχή τους από τους Νότιους, ριγώντας βέβαια με αποστροφή στην ιδέα της ισότιμης ένταξης των μαύρων σαν πολιτών των ΗΠΑ. (Όταν ο στρατηγός Γκραντ ρωτήθηκε γιατί δεν απελευθέρωσε τους δούλους του, απάντησε: «Δύσκολα βρίσκεις καλά εργατικά χέρια αυτή την εποχή»). Σε άλλους τομείς βέβαια έγιναν κάποιες δυναμικές ενέργειες από τον πρόεδρο. Τον Ιούνιο του ίδιου έτους κατασκευάστηκε μία κατηγορία εναντίον των πολιτειών της Ομοσπονδίας πως δεν είχαν πληρώσει τους φόρους τους προς την κυβέρνηση –δηλαδή των Ηνωμένων Πολιτειών!- Αυτό οδήγησε στην ψήφιση του Νόμου Κατάσχεσης των περιουσιών των Νοτίων πολιτειών (Confiscation Act) που θα κατακτούντο στην πορεία του πολέμου! Το μόνο που προβλεπόταν για τους δούλους ήταν ότι αυτοί απλά…δεν θα επιστρέφονταν στον ιδιοκτήτη τους, πράγμα που σήμαινε ότι μάλλον θα αποκτούσαν έναν καινούργιο σε κάποια βορειότερη τοποθεσία!  

Προς το παρόν όμως ο πόλεμος είχε επιφυλάξει μόνο ήττες για τις δυνάμεις της Ένωσης  και οι θυσίες απαιτούσαν όλο και περισσότερες ψυχές για να αναπληρωθούν οι τεράστιες απώλειες. Η προπαγάνδα του Βορρά χρειάστηκε να απευθυνθεί στα ανώτερα ανθρώπινα ιδανικά των πολιτών του για να αντέξει το πολύνεκρο αιματοκύλισμα, αλλά το σύνθημα «αγώνας για την ελευθερία των μαύρων» προφανώς δεν είχε απήχηση. Υπήρχαν αρκετοί στρατιώτες πρόθυμοι να πολεμήσουν για την ένωση των πολιτειών, αλλά ελάχιστοι που θα ήθελαν να πολεμήσουν για την απελευθέρωση των νέγρων, και κανείς που να ήθελε να πεθάνει για την προαγωγή των ανίκανων στρατηγών του, την στιγμή που στο αντίπαλο στρατόπεδο οι Νότιοι λάτρευαν τους δικούς τους. Αυτή η διαφορά ηθικού στην μάχη κοντεύει να ανατρέψει τα πάντα! Μετά από μία σειρά απίστευτων θριάμβων οι Νότιοι κατάφεραν να μεταφέρουν τον πόλεμο από τα προάστια της πρωτεύουσάς τους μέσα στο έδαφος του Βορρά, ενώ οι στρατηγοί που επιλέγονταν από τον Λίνκολν με πολιτικά κριτήρια, διέθεταν έναν άρτια εξοπλισμένο και υπεράριθμο στρατό αλλά δεν ήξεραν να κερδίζουν μάχες. 

Ο Λίνκολν πιεζόταν να κάνει κάποια χειρονομία υπέρ της απελευθέρωσης των μαύρων, αλλά περιμένει να το πράξει μετά από μία νίκη για να μη φανεί ότι υποχωρεί κάτω από τις άσχημες στρατιωτικές εξελίξεις. Η ευκαιρία αυτή του δόθηκε στις 22 Σεπτεμβρίου 1862, μετά από την απίστευτα αιματηρή μάχη του Αντιέταμ όταν ο στρατός της Ένωσης κατάφερε να αποκρούσει μία εισβολή του Ρόμπερτ Λη στην Ουάσινγκτον, εκδίδοντας την περίφημη Διακήρυξη Χειραφέτησης (Proclamation of Emancipation) η οποία χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα από τους προπαγανδιστικούς κύκλους για να απαλύνει τις εντυπώσεις, αν και ουσιαστικά επρόκειτο για ένα ακόμα μεγάλο φιάσκο αντάξιο της ρητορικής του δεινότητας: η Διακήρυξη υποσχόταν την απελευθέρωση των δούλων των πολιτειών του Νότου –όχι όμως και του Βορρά- μόλις τα στρατεύματα της Ένωσης απελευθέρωναν τις περιοχές στις οποίες ζούσαν, εξαιρώντας όμως τις περιοχές οι οποίες είχαν ήδη καταληφθεί! Με άλλα λόγια η Διακήρυξη απελευθέρωνε τους δούλους που δεν μπορούσε να ελευθερώσει και κρατούσε υπόδουλους εκείνους ακριβώς που μπορούσε να ελευθερώσει! Η σχετική παράγραφος μάλιστα τελείωνε διευκρινίζοντας ότι για τις εξαιρούμενες πολιτείες «…οι διατάξεις επί του παρόντος παραμένουν ακριβώς, ως αυτή η Διακήρυξη να μην είχε εκδοθεί». Όταν ο Λίνκολν βέβαια την συνέτασσε πίστευε ότι θα προκαλούσε μαζικές εξεγέρσεις των μαύρων του Νότου, αλλά απέτυχε. Οι δούλοι δεν εξεγέρθηκαν, ενώ οι Νότιοι κάγχαζαν δηλώνοντας ότι αυτό αποτελούσε μία ακόμα απόδειξη του δίκαιου αγώνα τους που δεν θα τους επέτρεπε να επιστρέψουν στους κόλπους μίας κυβέρνησης η οποία επιδιδόταν σε τέτοια απατηλά τεχνάσματα για να καλύψει τα ψεύδη της.

Τελικά τον Οκτώβριο του 1863 το Υπουργείο Πολέμου δέχτηκε να στρατολογήσει επίσημα εθελοντικές μονάδες νέγρων από τέσσερις ουδέτερες συνοριακές πολιτείες, καταβάλλοντας όμως και ταυτόχρονη αποζημίωση στους ιδιοκτήτες. Αλλά ακόμα και αυτή η πρωτοβουλία του Λίνκολν βασιζόταν περισσότερο στις άμεσες ανάγκες του, παρά στις αγνές προθέσεις του: ο στρατός χρειαζόταν άλλους 500.000 οπλίτες για να αναπληρώσει τις απώλειες των αδηφάγων όπλων της Ομοσπονδίας. Οι αντιδράσεις υπήρξαν πολλές και έντονες γιατί κανένας λευκός δεν δεχόταν να μάχεται δίπλα σε έναν νέγρο. Ένας αξιωματικός συζητώντας με τον στρατηγό Σέρμαν, είδε το θέμα στην ουσία του:

«Τα κορμιά των νέγρων σταματάνε κι αυτά μιά χαρά, τις σφαίρες των Ανταρτών, ξέρετε»

«Ναι, αλλά οι αμμόσακκοι κάνουν καλύτερα την δουλειά» απάντησε κοφτά ο Σέρμαν.

Τελικά βέβαια το μέτρο εφαρμόστηκε ακριβώς λόγω των πρακτικών προτερημάτων του, αν και μόνο τον Μάρτιο του 1865 –μόλις ένα μήνα πριν την λήξη του πολέμου- αποδόθηκε η ελευθερία σε αυτούς τους ανθρώπους και τις οικογένειές τους, για να μη νοιώσουν εντελώς εξαπατημένοι από μία κυβέρνηση για την οποία είχαν δώσει τι αίμα τους.  

Κάτι ανάλογο συνέβαινε και στην αντίθετη πλευρά. Είναι ελάχιστα γνωστό ότι υπήρξαν αρκετές χιλιάδες μαύροι -ελεύθεροι και μη- οι οποίοι πολέμησαν εθελοντικά για τον Νότο, για πολλούς και διάφορους λόγους: οι απελευθερωμένοι, επειδή είχαν κι αυτοί να προστατεύσουν τις περιουσίες και τις οικογένειές τους. Άλλοι επειδή δεν πίστευαν τα πομπώδη λόγια του Λίνκολν, άλλοι με την ελπίδα της απελευθέρωσεις, κι άλλοι απλά γιατί «…προτιμούσαν να πολεμούν για τον λευκό που γνώριζαν, παρά για τον λευκό που δεν γνώριζαν».

Από τις αρχές του 1864 και μετά το ανθρώπινο δυναμικό της Ένωσης είχε αρχίσει πλέον να αποκτά κατακλυσμικές διαστάσεις, αρκετές για να καταβάλουν τους ευφυέστερους στρατηγούς και τους πιο σκληροτράχηλους στρατιώτες. Αρκεί μόνο να αναφερθεί ότι οι Ιρλανδοί κυρίως μετανάστες, βρίσκοντας τα λιμάνια του Νότου αποκλεισμένα, κατέφευγαν στον Βορρά όπου προκειμένου να εξασφαλίσουν ένα πιάτο φαί κατατάσσονταν στον στρατό μόλις πατούσαν το πόδι τους στην Αμερική. Ο αριθμός τους άγγιζε τις 700.000 –αριθμός τριπλάσιος από όσους άνδρες διέθετε ο Νότος σε κάθε μέτωπο του πολέμου- και αυτός τελικά έκρινε το αποτέλεσμα. Ο πόλεμος έληξε στις 9 Απριλίου 1865 και μέσα στο διάστημα των πέντε ημερών οι οποίες απετέλεσαν την βραχύβια μεταπολεμική προεδρική θητεία του, ο Λίνκολν έπραξε ότι του ήταν δυνατόν για να ανασυγκροτήσει πραγματικά το κράτος πέρα από κάθε ίχνος πολιτικού συμφέροντος, προσπαθώντας να περιορίσει τα περιστατικά οικονομικής εκμετάλλευσης εις βάρος των ηττημένων, παρά τις πιέσεις του πολιτικού του κύκλου οι οποίοι ζητούσαν την παραδειγματική τιμωρία του Νότου. Όταν στις 14 Απριλίου 1865 ο 26χρονος Τζων Γουίλξ Μπουθ τον πυροβολούσε στο κεφάλι πιστεύοντας ότι εκδικείτο την ήττα του Νότου, δεν γνώριζε ότι σκότωνε την μοναδική ελπίδα αποκατάστασής του… Ο Λίνκολν βέβαια δεν πρόλαβε να απελευθερώσει τους μαύρους, αν και έδειχνε ότι είχε όλη την πρόθεση. Αυτό θα συνέβαινε επί της προεδρίας του Άντριου Τζόνσον (Andrew Johnson), ο οποίος τον διαδέχτηκε σαν ο 17ος κατά σειρά Αμερικανός προέδρος, καταργώντας την δουλεία σε όλη την επικράτεια στις 6 Δεκεμβρίου του ίδιου έτους. Κανείς δεν έδωσε ιδιαίτερη σημασία. Ίσως επειδή η προσοχή -και κυρίως η τσέπη- όλων ήταν στραμμένη σε ένα πολύ πιο φλέγον ζήτημα: τι θα απογινόταν η περιουσία του κατακτημένου Νότου.

Η ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ «ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ»

Ο στρατηγός Σέρμαν στην κάθοδό του δια μέσου των αχανών εκτάσεων του Νότου, εφάρμοσε την πολιτική του ολοκληρωτικού πολέμου και της «καμένης γης» πολύ πριν από τα SS του Χίτλερ. Καίγοντας ανοχύρωτες πόλεις και αγροκτήματα που είχαν καταφύγει γυναικόπαιδα, προσπαθούσε να λυγίσει το φρόνημα των αντιπάλων. Και παρόλο που οι λεηλασίες του αποτελούσαν μία προσωπική απόλαυση, κάποιοι είπαν ότι πίσω τους κρύβονταν και κάποια άλλα άτομα που «…έβλεπαν βαθύτερα στο μέλλον», υπολογίζοντας ότι η καμένη γη ήταν απλά…φτηνότερη γη! Σε συνδυασμό μάλιστα με όσα επακολούθησαν, δημιουργήθηκαν βάσιμες υποψίες ότι κάποιοι, πιστεύοντας ότι μετά την εφαρμογή του Νόμου Κατάσχεσης θα ακολουθούσε πλειστηριασμός των κτημάτων στον οποίο βέβαια οι κατεστραμμένοι Νότιοι δεν θα είχαν καμία ελπίδα να κερδίσουν, σκόπευαν να τα αγοράσουν σε εξευτελιστικές τιμές.  Πράγματι η εικόνα που παρουσίαζε ο κατακτημένος Νότος ενθάρρυνε μία τέτοια προοπτική επειδή ήταν κυριολεκτικά τραγική –ή ιδανική, ανάλογα με την γωνία που το έβλεπε κανείς: χιλιάδες άτομα περιφέρονταν σαν χαμένα μέσα στα δάση και τα χαλάσματα, άστεγοι, άνεργοι και πεινασμένοι χωρίς τρόπο να συντηρηθούν. Μέσα σε όλη αυτή την εικόνα της ερήμωσης και της καταστροφής πολλοί Βόρειοι βρήκαν την ευκαιρία να πλουτίσουν αρπάζοντας καλλιεργίσιμες εκτάσεις ή κλέβοντας φορτία βαμβακιού που έβρισκαν αποθηκευμένα από τον καιρό του πολέμου, και τα οποία πουλούσαν στις υψηλότερες τιμές μίας ευρωπαϊκής αγοράς στην οποία η έλλειψή του είχε προκαλέσει ανεργία στις κλωστοϋφαντουργίες. Ο Τζόνσον, αν και νότιος από το Τεννεσύ, είχε παραμείνει στην κυβέρνηση του Λίνκολν ακόμη και μετά την απόσχιση της πολιτείας του. Αυτός ήταν και ένας λόγος για τον οποίο επελέγη για την νέα του θέση, ώστε να λειτουργήσει σαν το σύμβολο του πιστού Αμερικανού πολίτη που πίστευε στην Ένωση. Ταυτόχρονα όμως προερχόταν από πάμπτωχη οικογένεια και σε όλη του την ζωή υποστήριζε τους μη προνομιούχους, γιά αυτό και στάθηκε αποφασισμένος να σταματήσει την ασύστολη κερδοσκοπία από τις ορδές των μεγαλοκαρχαριών πάνω στο κουφάρι του κατακτημένου Νότου και πράγματι μέσα σε λίγο καιρό επιτέλεσε θαύματα, παρά τις κατηγορίες του προδότη που του απηύθηναν οι συμπατριώτες του. Αυτό βέβαια εξαγρίωσε εκείνη την μερίδα των σκληροπυρηνικών Ρεπουμπλικάνων που υποστήριζαν ότι ο Νότος έπρεπε να τιμωρηθεί σκληρά για την προδοσία του, προκειμένου να πλουτίζουν οι ίδιοι. Ειδικά μάλιστα όταν διαπίστωσαν ότι η κατάσταση μετά την πτώση του Νότου δεν διέφερε και πολύ από αυτήν που επικρατούσε πριν τον πόλεμο…  

Ο Νότος χρειαζόταν κοπιαστική εργασία για να ανακάμψει από τις πληγές του πολέμου. Τα καμένα χωράφια και οι φυτείες έπρεπε να καθαριστούν και να σπαρθούν από την αρχή, αλλά οι άνδρες που έπρεπε να τα κάνουν αυτά βρίσκονταν θαμμένοι στα πεδία των μαχών και οι λίγοι που επέζησαν έπρεπε να εργαστούν σκληρά. Αυτό όμως ανάγκασε τους πρώην δούλους να αναζητήσουν εργασία στα κτήματα στα οποία εργάζονταν και πριν τον πόλεμο –μία εργασία που τώρα τους την προσέφεραν απλόχερα ακόμα και οι ίδιοι οι λευκοί. Έτσι οι συνθήκες εργασίας άρχισαν πάλι να ευνοούν τους κτηματίες οι οποίοι ξεκίνησαν να φτιάχνουν τις κατεστραμμένες περιουσίες τους από το μηδέν, πουλώντας τους καρπούς της γης τους. Ο Νότος λοιπόν μπορούσε και πάλι να ανακάμψει γρήγορα αφού διέθετε τα εργατικά χέρια που χρειαζόταν, έστω κι αν αυτά τώρα πληρώνονταν για την εργασία τους!  

Όπως ήταν φυσικό η πολιτική κλίκα των Ριζοσπαστικών του Βορρά που διαχειρίζονταν εκείνα τα παράνομα οικονομικά συμφέροντα, συνειδητοποίησε ξαφνικά ότι η πολιτική δύναμη είχε συγκεντρωθεί τώρα σε έναν νότιο πρόεδρο, έστω κι αν αυτός ήταν Ρεπουμπλικάνος. Έπρεπε λοιπόν να βρεθεί γρήγορα ένας τρόπος να μειωθεί η ισχύς του Τζόνσον πριν το «πρόβλημα» έπαιρνε διαστάσεις. Με πρωταγωνιστή την «κεφαλή» της ριζοσπαστικής μερίδας των Ρεπουμπλικάνων, τον Υπουργό Πολέμου Έντουιν Στάντον (Edwin Stanton), του πρότειναν την στέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων στους λευκούς Νότιους με την δικαιολογία ότι σαν «προδότες» δεν θα έπρεπε να έχουν δικαίωμα ψήφου, κάτι το οποίο εκείνος απέρριψε εξαγριωμένος. Η λύση όμως δεν άργησε να βρεθεί: αν αποκτούσαν δικαίωμα ψήφου και οι μαύροι, τότε η ψήφος τους θα δρούσε εναντίον των λευκών του Νότου! Ο Στάντον και οι Ριζοσπαστικοί παρακάμπτοντας την εξουσία του Τζόνσον συγκρότησαν μία ειδική «επιτροπή» πρακτόρων οι οποίοι διασκορπίστηκαν στις κατακτημένες περιοχές επιβάλοντας στρατιωτικό νόμο, εκφοβίζοντας τους λευκούς πολίτες και προτρέποντας τους μαύρους να αντιδρούν και να εξεγείρονται διαρκώς εναντίον τους. Ο Τζόνσον αντέδρασε ερχόμενος σε ρήξη με τον Στάντον ο οποίος όμως δεν δίστασε ακόμη και να απειλήσει ανοιχτά τον πρόεδρο. Ο Τζόνσον χωρίς καμμία ουσιαστική εξουσία στα χέρια του, αναγκάστηκε να υποκύψει, προωθώντας και ψηφίζοντας τον Ιούλιο του 1868 την Πράξη Πολιτικών Δικαιωμάτων (Civil Rights Act), με την οποία έληγε ουσιαστικά η όλη υπόθεση της δουλείας, τερματίζοντας μία συνταγματική εκκρεμότητα 100 σχεδόν χρόνων από την Ανακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, στην πραγματικότητα όμως για να αποφευχθεί οριστικά μία δεύτερη οικονομική άνοδος του Νότου!

ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΑΠΟΦΕΥΧΘΕΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ;

Αν και η ιστορία δεν γράφεται με υποθέσεις, θα μπορούσαμε να αναφέρουμε τις γνώμες μερικών αναλυτών που υποστήριξαν ότι ο πόλεμος θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί, βασιζόμενοι σε δύο σημεία:

α) Η τήρηση της αρχικής συμφωνίας του γεωγραφικού περιορισμού της εξάπλωσης της δουλείας, θα είχε αρκέσει για να σταματήσει η επέκταση της . Αυτό θα καθησύχαζε τον Βορρά, ενώ ο Νότος θα θιγόταν μόνο ηθικά και όχι οικονομικά.

β) Μετά από την πάροδο 50 περίπου χρόνων ο Νότος αναπόφευκτα θα εκτιμούσε τις ευκολίες που θα του προσέφερε η βιομηχανική εξέλιξη, προβαίνοντας σε μία σταδιακή αντικατάσταση των δούλων, επιφέροντας έτσι μία σχετική οικονομική σύγκλιση και ισορροπία ανάμεσα στα δύο μέρη τα οποία δεν θα είχαν πια τόσο σοβαρούς λόγους αντιπαράθεσης.

Αλλά οι αποφάσεις για όλα αυτά κρίθηκαν τελικά στους λόφους του Γκέττυσμπεργκ τον Ιούλιο του 1863, όταν ο Ρόμπερτ Λη δεν διακινδύνεψε μόνο την τύχη του Νότου, αλλά άλλαξε ολόκληρη την ροή της παγκόσμιας ιστορίας, με επιπτώσεις οι οποίες κυριολεκτικά μας αγγίζουν μέχρι σήμερα,

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1.       Shelby Foote: “The American Civil War. A Narrative” Eκδόσεις Pimlico 1991 (τρεις τόμοι).

2.       James McPherson: “The War of Secession 1861-1865” Εκδόσεις Robert Laffont, Παρίσι 1992.

3.       Rob Johannsen: “Lincoln, the Slavery and the South” Louisiana State University Press, Baton Rouge 1991.

4.       Διεύθυνση internet www.memory.loc.gov/ammem/mdbquery.html (Library of American Congress)

5.       Διεύθυνση internet www.civilwarhome.com

6.       CD Encyclopedia Brittanica: The American Civil War

7.       Εκδόσεις Time-Life: «Παγκόσμια Ιστορία», τόμος 17ος «Η Αποικιοκρατεία 1850-1900» Αθήνα 1993.